Tổng quan tóm tắt Dịch tễ học viêm gan siêu B, viêm gan siêu vi C và ung thư gan ở Việt Nam

Tiến sĩ, Bác sĩ Đỗ Huy Sơn

Phó Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Y tế Bình Thuận

Nguyên NCS tại Viện Y sinh học và Khoa học Sức khỏe, Đại học Hiroshima, Nhật Bản

(Bản tiếng Anh đã được đăng trên Tạp chí Euroasian J Hepato – Gastroenterol 2015; 5(1): 49-51)




Năm 2012, theo ước tính của Cơ quan Quốc tế về Nghiên cứu Ung thư thuộc Tổ chức Y tế thế giới (WHO) 1, Việt Nam là một trong số những nước có tỷ lệ chết do ung thư gan cao nhất thế giới. Hầu hết những trường hợp ung thư gan được xem là do nhiễm trùng mạn tính với siêu vi viêm gan B (HBV) và/hoặc siêu vi viêm gan C (HCV) 2. Do chưa có những nghiên cứu trên quy mô toàn quốc cũng như chưa có hệ thống quản lý quốc gia về các bệnh viêm gan siêu vi và ung thư gan, những nghiên cứu ở những vùng khác nhau của Việt Nam được công bố trên các tạp chí quốc tế gần đây đóng vai trò quan trọng trong việc phần nào đó phác họa những đặc điểm dịch tễ học của nhiễm trùng HBV và HCV cũng như của ung thư gan ở Việt Nam. 

Nhiễm trùng HBV

Theo ước tính của WHO 3, tỷ lệ hiện mắc của kháng nguyên HBV bề mặt (HBsAg) ở Việt Nam là từ 8% trở lên.  Những nghiên cứu cộng đồng ở một số tỉnh thuộc miền Bắc cho thấy tỷ lệ hiện mắc của HBsAg là 18,8% 4, 19,0% 5 và 8,8% 6. Gần đây, một nghiên cứu dịch tễ-huyết thanh học 7 với đối tượng nghiên cứu được chọn ngẫu nhiên trong cộng đồng tại tỉnh Bình Thuận, thuộc khu vực Nam Trung Bộ đã xác định một tỷ lệ hiện mắc của HBsAg cao đến mức 15,3% và một tỷ lệ hiện mắc của kháng thể kháng nhân HBV (HBcAb) rất cao, lên đến 71,7%. Như vậy, những số liệu trên cho thấy Việt Nam là một quốc gia có tỷ lệ nhiễm trùng HBV lưu hành rất cao. Hơn thế nữa, nhiễm trùng HBV mạn tính được dự đoán vẫn còn là bệnh dịch lưu hành ở Việt Nam trong thập kỷ đến, bất chấp những thành tựu của Chương trình quốc gia tiêm vac-xin phòng bệnh viêm gan siêu vi B cho trẻ em 8. Không có báo cáo nào về sự khác biệt trong tỷ lệ hiện mắc HBsAg giữa hai giới nam và nữ. Tuy nhiên, tỷ lệ phơi nhiễm với HBV (nghĩa là tỷ lệ dương tính với HBsAg và/hoặc HBcAb) tăng cao có ý nghĩa thống kê khi tuổi gia tăng 5-7. Tỷ lệ hiện mắc HBsAg tuy có thay đổi ở các vùng khác nhau của Việt Nam, nhưng chưa phát hiện một xu hướng phân bố theo địa lý rõ ràng nào.




Về phân bố kiểu gen của HBV ở Việt Nam, một nghiên cứu trên cộng đồng gần đây cho thấy kiểu gen phổ biến nhất của HBV là kiểu gen B (75,3%), kế tiếp là kiểu gen C (11,7%) 7. Một vài nghiên cứu khác cũng cho kết quả phân bố kiểu gen HBV tương tự 9, 10. Tuy nhiên, những nghiên cứu trên bệnh nhân trong bệnh viện lại cho thấy sự ưu thế của kiểu gen C 11, 12 trong bệnh nhân có nhiễm HBV. Kiểu gen B vốn được cho là thường gặp trong những trường hợp nhiễm HBV mà không có triệu chứng, trong khi đó kiểu gen C lại nổi trội ở bệnh nhân xơ gan và ung thư gan (HCC) 13. Do vậy, sự khác nhau về dân số nghiên cứu có thể là một trong những lý do dẫn đến những kết quả nghiên cứu khác nhau về phân bố kiểu gen HBV ở Việt Nam như trên. Ở các nước có tỷ lệ nhiễm HBV cao,  HBV lây truyền chủ yếu là theo đường từ mẹ sang con, tiếp đến là lây truyền ngang ở trẻ em nhỏ 14. Ở Việt Nam, tuy vậy, tần suất lây truyền ngang HBV ở trẻ lớn và người lớn có thể là phổ biến hơn những ước đoán trước đây 7.

Nhiễm trùng HCV

Ở Việt Nam, số liệu dịch tễ về nhiễm trùng HCV thậm chí còn ít hơn là về nhiễm trùng HBV. Tỷ lệ hiện mắc của nhiễm trùng HCV ở Việt Nam gần đây được ước tính khoảng 2% 15 trong khi một nghiên cứu trước đó phát hiện tỷ lệ hiện mắc của kháng thể anti-HCV là 1% ở một địa phương thuộc miền Bắc Việt Nam 16. Tuy nhiên, trong năm 2012, tỷ lệ hiện mắc của kháng thể anti-HCV trong cộng đồng dân cư ở một tỉnh thuộc miền Nam Việt Nam đã được xác định là 3,3% 7. Số liệu cập nhật mới nhất đó phù hợp với báo cáo hiện tại của  Trung tâm Kiểm soát Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) là tỷ lệ mới mắc của nhiễm trùng HCV ở Việt Nam cao khoảng 2,0-2,9% 17. Chưa có báo cáo nào về sự khác biệt của tỷ lệ nhiễm trùng HCV giữa 2 giới 7, 16, trong khi nhóm tuổi từ 50 trở lên được xác định là có nguy cơ cao dương tính với kháng thể anti-HCV 7.


Một số nghiên cứu về phân bố kiểu gen của HCV ở Việt Nam cũng cho thấy những kết quả khác nhau. Một nghiên cứu trên 2000 mẫu huyết thanh dương tính với HCV RNA từ nhiều bệnh viện tại thành phố Hồ Chí Minh 18 báo cáo kiểu gen 1b là phổ biến nhất (58%), kế tiếp là kiểu gen 6a (17%). Ngược lại, những nghiên cứu khác cho thấy sự ưu thế của kiểu gen 6a trong những người hiến máu (37,1%) 19 và trong cộng đồng dân cư (55,6%) 7. Khác biệt này có thể được giải thích là do kiểu gen 1b có liên quan đến các bệnh gan tiến triển hơn là  các kiểu gen khác của HCV 20.

Ung thư gan

Ung thư gan là nguyên nhân hàng đầu của tử vong do ung thư ở Việt Nam 1. Các báo cáo cho thấy tỷ lệ tử vong do ung thư gan rất cao, từ 14,8  đến 23,7 trên 100 000 dân 1, 21, 22.

Ở khu vực Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam, các nhà nghiên cứu ước tính 65% các trường hợp ung thư gan (HCC) là do nhiễm trùng mạn tính với HBV và 18% là do nhiễm trùng mạn tính với HCV 2. Một nghiên cứu ở miền Trung Việt Nam cho thấy xấp xỉ 90% bệnh nhân HCC có bằng chứng của nhiễm HBV, và 1/7 bệnh nhân HCC có bằng chứng của nhiễm HCV 15. Mặc dù rất hiếm có các nghiên cứu đã công bố về mối liên quan giửa HCC và nhiễm HBV và/hoặc nhiễm HCV ở Việt Nam, HBV và HCV vẫn được xem là căn nguyên quan trọng nhất gây HCC ở Việt Nam.



Cho đến nay, đáng tiếc là ở Việt Nam vẫn chưa có một chương trình toàn diện cấp quốc gia nhằm kiểm soát các bệnh về gan liên quan đến HBV và HCV, kể cả ung thư gan 15 ngoại trừ chương trình quốc gia tiêm chủng vac-xin phòng viêm gan siêu vi B cho tất cả trẻ em bắt đầu thực hiện từ năm 2002. Nhưng không may, tỷ lệ bao phủ vac-xin phòng viêm gan siêu vi B ở trẻ em không ổn định và  rơi xuống dưới 60% trong năm 2013 23. Do vậy, để giảm gánh nặng các bệnh về gan có liên quan đến HBV và HCV, điều cốt yếu là phải nâng cao tỷ lệ bao phủ vac-xin phòng viêm gan siêu vi B ở trẻ em cũng như phải tăng cường những biện pháp dự phòng khác nhằm ngăn ngừa sự lây truyền ngang của cả HBV và HCV.

 

Tài liệu tham khảo

1          WHO. InternationalAgency for Research on Cancer. Globocan 2012: Estimated Cancer Incidence, Mortality and Prevalence Worldwide 2012. http://globocan.iarc.fr/Pages/fact_sheets_population.aspx

2          Perz JF, Armstrong GL, Farrington LA, Hutin YJ, Bell BP. The contributions of hepatitis B virus and hepatitis C virus infections to cirrhosis and primary liver cancer worldwide. J Hepatol. 2006 Oct;45: 529-38.

3          WHO. Department of Communicable Diseases Surveillance and Response. Hepatitis B. 2002. WHO/CDS/CSR/LYO/2002.2: Hepatitis B http://www.who.int/csr/disease/hepatitis/HepatitisB_whocdscsrlyo2002_2.pdf

4          Hipgrave DB, Nguyen TV, Vu MH, et al. Hepatitis B infection in rural Vietnam and the implications for a national program of infant immunization. Am J Trop Med Hyg. 2003 Sep;69: 288-94.

5          Nguyen VT, McLaws ML, Dore GJ. Highly endemic hepatitis B infection in rural Vietnam. J Gastroenterol Hepatol. 2007 Dec;22: 2093-100.

6          Duong TH, Nguyen PH, Henley K, Peters M. Risk factors for hepatitis B infection in rural Vietnam. Asian Pac J Cancer Prev. 2009 Jan-Mar;10: 97-102.

7          Do SH, Yamada H, Fujimoto M, et al. High prevalences of hepatitis B and C virus infections among adults living in Binh Thuan province, Vietnam. Hepatol Res. 2014. doi: 10.1111/hepr.12350

8          Nguyen VT, Law MG, Dore GJ. An enormous hepatitis B virus-related liver disease burden projected in Vietnam by 2025. Liver Int. 2008 Apr;28: 525-31.

9          Hayashi K, Katano Y, Chuong TX, et al. Prevalence of hepatitis B virus subgenotypes and basal core promoter, precore variants in patients with acute hepatitis B in central Vietnam. Intervirology. 2009;52: 22-8.

10        Huy TT, Ushijima H, Quang VX, et al. Characteristics of core promoter and precore stop codon mutants of hepatitis B virus in Vietnam. J Med Virol. 2004 Oct;74: 228-36.

11        Toan NL, Song LH, Kremsner PG, et al. Impact of the hepatitis B virus genotype and genotype mixtures on the course of liver disease in Vietnam. Hepatology. 2006 Jun;43: 1375-84.

12        Tran HT, Ushijima H, Quang VX, et al. Prevalence of hepatitis virus types B through E and genotypic distribution of HBV and HCV in Ho Chi Minh City, Vietnam. Hepatol Res. 2003 Aug;26: 275-80.

13        Kao J, and Chen D. HBV genotypes: epidemiology and implications regarding natural history. Current Hepatitis Reports. 2006;5: 5-13.

14        Merican I, Guan R, Amarapuka D, et al. Chronic hepatitis B virus infection in Asian countries. J Gastroenterol Hepatol. 2000 Dec;15: 1356-61.

15        Gish RG, Bui TD, Nguyen CT, et al. Liver disease in Viet Nam: screening, surveillance, management and education: a 5-year plan and call to action. J Gastroenterol Hepatol. 2012 Feb;27: 238-47.

16        Nguyen VT, McLaws ML, Dore GJ. Prevalence and risk factors for hepatitis C infection in rural north Vietnam. Hepatol Int. 2007 Sep;1: 387-93.

17        Centers for Disease Control and Prevention.United States. Hepatitis C. http://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook/2014/chapter-3-infectious-diseases-related-totravel/hepatitis-c 

18        Nguyen TB Pham HV. Apply the direct sequencing of the qPCR products to do the HCV genotyping. Y Hoc TP Ho Chi Minh. 2009;13: 243-9.

19        Pham DA, Leuangwutiwong P, Jittmittraphap A, Luplertlop N, Bach HK, Akkarathamrongsin S, Theamboonlers A and Poovorawan Y. High prevalence of hepatitis C virus genotype 6 in Vietnam. Asian Pacific Journal of Allerry and Immunology. 2009;27: 153-60.

20        Zein NN. Clinical significance of hepatitis C virus genotypes. Clin Microbiol Rev. 2000 Apr;13: 223-35.

21        Le TN NT, Lai TMH. Cancer mortality pattern in Vietnam. Asian Pacific J Cancer Prev 2007;8: 535-8.

22        Hoa NP, Rao C, Hoy DG, Hinh ND, Chuc NT, Ngo DA. Mortality measures from sample-based surveillance: evidence of the epidemiological transition in Viet Nam. Bull World Health Organ. 2012 Oct 1;90: 764-72.

23        WHO. WHO vaccine- preventable diseases: monitoring system. 2014 global summary. http://apps.who.int/immunization_monitoring/globalsummary/countries?countrycriteria%5Bcountry%5D%5B%5D=VNM







Các tin tiếp
Đề kháng thuốc sốt rét tại tiểu vùng sông mê-kông mở rộng: đâu là mối lo ngại thật sự đối với việt nam?   (11/12/2017)
Tuần lễ Thế giới nhận thức về kháng sinh 13-19/11/2017   (15/11/2017)
Tổng quan tóm tắt Dịch tễ học viêm gan siêu B, viêm gan siêu vi C và ung thư gan ở Việt Nam   (5/9/2017)
5 Câu hỏi đáp về bệnh tay-chân-miệng   (5/9/2017)
Kỹ năng duy trì lớp học vui vẻ và hiệu quả   (10/8/2017)
Dịch sốt xuất huyết cướp đi sinh mạng 14 người   (25/7/2017)
NHU CẦU CƠ BẢN CỦA CON NGƯỜI VÀ SỰ LIÊN QUAN VỚI ĐIỀU DƯỠNG   (11/5/2017)
Vai trò của thể dục thể thao trong cân đối năng lượng và phòng ngừa bệnh đái tháo đường   (3/4/2017)
Dịch cúm vào mùa, đe dọa sức khỏe cộng đồng   (6/10/2016)
Tuyên bố chung của Bộ trưởng Y tế các nước ASEAN về ứng phó với dịch bệnh do vi rút Zika   (6/10/2016)
Ngày Thế giới phòng chống bệnh viêm gan năm 2016: Hãy hiểu biết về bệnh viêm gan – Hãy hành động ngay bây giờ   (1/8/2016)
Hoạt động lồng ghép chăm sóc trẻ bệnh (viết tắt là IMCI)   (19/5/2016)
Chuyên đề: Tự đánh giá về 5 tính cách chủ yếu của bản thân   (26/2/2016)
Hỏi đáp về bệnh do virut Zika   (6/2/2016)
Chuyên đề: Kỹ năng xử lý An toàn an ninh thông tin năm 2016   (25/1/2016)
Chuyên đề: Làm thế nào để bài giảng thu hút được người học?   (25/1/2016)
Những Biểu Tượng của Ngành Dược   (5/10/2015)
Tai biến chết người khi truyền dịch   (29/7/2015)
Những điều cần biết về hồ sơ xét tuyển Đại học, Cao Đẳng năm 2015   (21/7/2015)
Hỏi đáp thường gặp về Hội chứng hô hấp Trung Đông do coronavirus (MERS‐CoV)   (9/7/2015)